نخستین بار، یک‌سال پیش به من گل سنبل دادی.

«مردم مرا دختر سنبل می‌خواندند»

با این همه آن زمان که دیرگاه از باغ سنبل برمی‌گشتیم،

و بازوان تو لبریز و گیسوانت نمناک بود، من نتوانستم

سخن بگویم، و چشمانم از بیان کردن عاجز بودند، نه مرده بودم

و نه زنده، و هیچ چیز نمی‌دانستم،

به قلب روشنایی می‌نگریستم، به سکوت.

 

Mən onu dəlicəsinə sevirdim. Biz niyə sevirik? Bu boyda dünyada yalnız bir nəfəri görmək, beynində yalnız bir fikrin olması, ürəyində bir istəyin olması və dilində yalnız bir adın olması qəribə deyilmi? Bu ad bulaqdan su sızar kimi daim ürəyinin içindən dodaqlarına qalxır, sən onu dua kimi həmişə, hər yerdə, durmadan təkrarlayırsan, pıçıldayırsan.
Hekayəmizi danışmayacağam. Məhəbbətin həmişə eyni hekayəsi olur, elə o da təkrarlanır. Mən onu gördüm və sevdim. Vəssalam və bütün il boyu onun incəliyinin, qayğısının, nəvazişinin, baxışlarının, danışığının təsirində olmuşam, ondan gələn hər şeyin əsiri idim, başım elə dumanlanmışdı ki, gecə, yoxsa gündüz olduğunu, sağ, yoxsa ölü olduğumu, köhnə dünyada, yoxsa yeni dünyada yaşadığımı dərk edə bilmirdim.

Və budur, o öldü, necə? Bilmirəm və heç vaxt bilməyəcəyəm.
Yağışlı bir gün o, evə islaq gəldi və sabahı gün öskürməyə başladı. Təxminən bir həftə öskürdü, sonra yatağa düşdü.
Nə baş verdi? Bunu heç vaxt bilməyəcəm. Həkimlər gəlirdilər, dərman yazıb gedirdilər. Dərman gətirirdilər, hansısa qadın onları içməyə məcbur edirdi. Sevgilimin əlləri qaynar, alnı isti və nəm, gözləri parlaq və kədərli idi. Onunla danışırdım, mənə cavab verirdi. Nə haqda danışırdıq? Bilmirəm. Hər şeyi unutmuşam. Hər şeyi. Hər şeyi! O, öldü, onun az qala eşidilməyən, yüngül, son nəfəsini indiki kimi xatırlayıram. Xəstə baxıcısı qışqırdı: “Ah!”. Və mən hər şeyi anladım. Hər şey bitmişdi.

Mən başqa heç nə dərk etmirdim. Heç nə. Keşiş gəldi və onun haqqında danışarkən “məşuqəniz” dedi. Mənə elə gəldi ki, o, onu təhqir etdi. Heç kim onu belə adlandırmağa cəsarət edə bilməz, axı o, ölüb. Mən onu qovdum. Başqa keşiş gəldi, çox xeyirxah, çox mülayim idi, mənimlə onun barəsində danışanda ağlayırdım.
Məndən dəfn haqqında müxtəlif xırdalıqları soruşurdular. Bu haqda artıq xatırlamıram. Əvəzində onun tabutunu mıxlayan çəkicin səsini aydın xatırlayıram… Ah, aman Allah!

Onu basdırdılar. Gömdülər. Onu! Bu quyuya! Tanışlar, bir neçə rəfiqəsi gəldi. Mən gizləndim. Qaçdım. Uzun müddət küçələrdə veyilləndim. Sonra evə qayıtdım. Sabahı gün səyahətə çıxdım.

Dünən Parisə qayıtdım.
Yataq otağımızı, çarpayımızı, mebeli, öləndən sonra diridən sonra qalan hər şeylə dolu bu evi görəndə yenidən, elə güclü ümidsizlik hiss etdim ki, pəncərəni açıb özümü küçəyə atmağa hazır idim. Bu əşyaların, onu əhatə edən, örtən, görünməz çatlarında onun varlığının, bədəninin, nəfəsinin kiçik hissələri qalmış divarların arasında qalmağa artıq taqətim qalmadığından qaçmaqçün şlyapamı qapdım. Lap qapının ağzında birdən dəhlizdəki güzgü ilə qarşılaşdım. Bunu bura o qoymuşdu. Qoymuşdu ki, hər dəfə evdən çıxanda özünə başdan ayağa baxsın, üst-başının tamamilə qaydada olub-olmamasına, ayaqqabısından saçlarınadək hər şeyin zərif və gözəl olduğuna nəzarət etsin.

Və mən yerə sancılmış kimi onu bu qədər tez-tez əks etdirən güzgünün qarşısında dayandım. O qədər tez-tez əks etdirirdi ki, onun obrazını özündə saxlamalı idi.
Mən bütün bədənimlə titrəyərək gözlərimi şüşəyə dikmişdim – hamar, dərin, boş şüşəyə. O şüşəyə ki, onu bütövlükdə özünə daxil edirdi, ona mənim kimi, mənim sevgi dolu baxışlarım kimi malik idi. Mən bu şüşəyə qarşı şəfqət hiss etdim, ona toxundum – soyuq idi! O, yaddaş, yaddaş! Qüssəli güzgü, diri, işıqlı, dəhşətli güzgü, sonsuz əzablar mənbəyi! Ürəkləri əkslərin sürüşüb hamarlandığı güzgü kimi olan, özündə olan, qarşısından keçən, ona baxan, onun bağlılığında və sevgisində əks olunan hər şeyi unudan adamlar bəxtəvərdirlər.

Mən çıxdım və şüursuz, iradəmin, arzumun xilafına qəbirstanlığa getdim. Onun sadə qəbrini tapdım. Qəbrinin üstündə mərmər xaç və bir neçə söz vardı: “O, sevirdi, sevilirdi və öldü”.

O, orada, dərində idi və artıq çürümüşdü! Dəhşət! Mən üzüqoylu torpağa düşərək hönkürdüm.
Mən orda çox-çox uzun müddət qaldım. Sonra qaranlıq düşməyə başladığının fərqinə vardım. Bu zaman mənə ağlını itirmiş məşuqun ağılsız, qəribə hissləri hakim kəsilməyə başladı. Mən sonuncu dəfə gecəni onun yanında keçirmək, onun qəbri üstündə ağlamaq istədim. Ancaq məni görüb qova bilərdilər. Nə etməli? Bir hiylə fikirləşdim. Qalxıb bu ölülər şəhərində gəzişməyə başladım. Getdikcə uzaqlaşırdım. Bu şəhər o biri – dirilər şəhəri ilə müqayisədə necə də kiçikdir! Ancaq ölülər dirilərdən necə çoxdular! Bizə – bu dünyada yaşayan, bulaqlardan su içən, sahələrin çörəyini yeyən dörd nəsil üçün nə qədər hündür evlər, nə qədər küçələr, nə qədər ərazi lazımdır.

Ancaq ölülərin bütün nəsli üçün, insanlığın bütün pillələrindən bizim günlərəcən demək olar ki, heç nə lazım deyil – bir parça torpaqdan başqa! Torpaq onları qəbul edir, unudulmaq onları məhv edir! Əlvida!
Yeni qəbirstanlığın hasarı arxasında mən daha bir atılmış qəbirstanlıq aşkar etdim. Burda unudulmuş ölülər toza çevrilmişdilər, xaçlar belə çürümüşdülər və burda artıq sabah gələnləri basdıracaqdılar. Burada itburnu və iri tünd sərv ağacları sıx bitmişdi; bu, insan ölülərindən əmələ gəlmiş qalın, kədərli bağ idi.
Mən tək idim, tamamilə tək. Hündür bir ağaca dırmaşdım, onun sıx və qaranlıq budaqlarında gizləndim.

Suda batan adam dirəkdən yapışan kimi onun gövdəsindən yapışıb gözləməyə başladım.

Gecə düşəndə, dərin gecə düşəndə mən öz sığınacağımı tərk edib asta, eşidilməz addımlarla ölülərlə dolu torpaqda gəzməyə başladım.
Uzun-uzun dolaşdım. Onu tapa bilmirdim. Əllərimi və gözlərimi geniş açaraq əlim, ayağım, dizim, sinəm, hətta başım qəbirlərə dəyə-dəyə irəliləyirdim, amma onu tapa bilmirdim. Mən kor kimi əl havasına gedirdim, barmaqlarım daşlara, xaçlara, dəmir barmaqlıqlara, şüşə çələnglərə, solmuş əklillərə toxunurdu. Barmaqlarımı hərflərin üzərində gəzdirərək yazıları oxuyurdum. Necə qaranlıqdır! Necə gecədir! Mən onu tapa bilmirdim!

Ay yox idi. Qaranlığa bax! Mən qəbirlərin arasındakı ensiz cığırla gedirdim, məni üzücü qorxu bürümüşdü. Qəbirlər, qəbirlər, qəbirlər! Hər yer qəbirdir! Sağda, solda, qarşımda, ətrafımda – hər yer qəbirdir! Qəbir daşının üstündə oturdum, artıq irəliləməyə taqətim yox idi, ayaqlarım əsirdi. Öz ürəyimin səsini eşidirdim. Və daha nəsə eşidirdim! Bu, nədir? Nəsə, dumanlı, anlaşılmaz uğultu. Görən bu səs mənim xəstə beynimin məhsulu idi, yoxsa o, görünməz qaranlıqdan gəlirdi, bəlkə o, insan cəsədləri ilə dolu torpağın dərinliklərindən qalxırdı? Ətrafa göz gəzdirdim.
Orada nə qədər oturdum? Bilmirəm. Mən qorxudan keyimişdim, dəhşətdən ağlımı itirmişdim, qışqırmaq istəyirdim, mənə elə gəlirdi ki, ölürəm.

Birdən mənə elə gəldi ki, altımdakı mərmər qəbir daşı tərpəndi. Doğurdan da o, elə tərpəndi ki, elə bil onu qaldırırdılar. Mən sıçrayıb qonşu qəbrə keçdim və gördüm ki, hə, öz gözlərimlə gördüm ki, indicə üstündə oturduğum ağır, daş lövhə dik qalxdı – və ölü peyda oldu, çılpaq skelet daşı öz əyilmiş beli ilə qaldırıb kənara atdı. Mən onu görürdüm, dərin qaranlığa baxmayaraq onu tamamilə aydın görürdüm. Xaçın üstünü oxudum: “Burada 51 yaşında ölən Jan Olivan dəfn edilib. O, yaxınlarını sevən, xeyirxah, təmiz adam idi. Hamının sevimlisi kimi dünyadan köçdü”. Ölü də qəbrinə yazılmış sözləri oxudu. Sonra o, cığırdan iti bir daş götürdü və inadla yazını qazıyıb təmizləməyə başladı. O, boş göz yuvalarını xaça zilləyərək yavaş-yavaş onu sildi, sonra öz sümükdən olan barmağı ilə fosforlu kibrit şüşə üzərində parlaq iz buraxdığı kimi parlayan hərflərlə yazmağa başladı: “Burada 51 yaşında ölən Jan Olivan dəfn edilib. O, qəddarlığı ilə atasını qəbrə sürüklədi, var-dövlətə sahib çıxmaq üçün arvadına əziyyət verdi, uşaqlarını incitdi, qonşularını aldatdı, hər fürsətdə oğurluq etdi və hamının nifrətini qazanaraq öldü”.

Yazını bitirən ölü səssizcə öz işinə baxdı, mən baxıb gördüm ki, bütün qəbirlər açıqdır, bütün tabutlardan ölülər qalxıb qohumlarının qəbir daşlarına yazdıqları yalanları pozurdular ki, həqiqəti bərpa etsinlər.

Və mən öyrəndim ki, onların hamısı öz yaxınlarının cəlladı, cani, alçaq, ikiüzlü, yalançı, fırıldaqçı, şər atan, paxıl olublar, hamısı soyublar, aldadıblar, ən biabırçı, iyrənc hərəkətlər ediblər – bütün bu övladlarını sevən atalar, sadiq həyat yoldaşları, əxlaqlı qızlar, vicdanlı alverçilər, bütün bu xeyirxahlıqla ad çıxarmış kişilər və qadınlar.

Öz əbədi iqamətgahlarının kandarında olanlar hamısı birdən amansız, dəhşətli və müqəddəs həqiqətləri yazırdılar. O həqiqətləri ki, dünyada yaşayan insanlar bilmirdilər və ya bilmək istəmirdilər.

Mən düşündüm ki, yəqin o da öz xaçında həqiqəti yazar. Və artıq heç nədən qorxmayaraq açıq qəbirlərin, ölülərin, skeletlərin arası ilə onu tapacağıma əminliklə ona doğru qaçdım.

Üzü kəfənlə örtülü olmasına baxmayaraq onu uzaqdan tanıdım.
Və yaxın keçmişdə üstündən “O, sevirdi və sevilirdi və öldü” oxuduğum xaçın üzərindən “Bir dəfə sevgilisinə xəyanət etməkçün evdən çıxanda yağışa düşüb, sətəlcəm olub və ölüb” oxudum.
Deyirlər, məni səhər huşsuz halda hansısa qəbrin yanında tapıblar…

 

 

 

http://jabbarnazari.blogfa.com/post-3.aspx

 

هرتا مولر،‌ نویسنده آلمانی رومانیایی‌تبار در سن ۵۷ سالگی برنده جایزه نوبل ادبی سال ۲۰۰۹ شد. خانم مولر در رومانی به دنیا آمد، سال‌ها در حکومت دیکتاتوری چائوشسکو زندگی کرد و سرانجام در سال ۱۹۸۷ با همسرش به آلمان مهاجرت کرد.
او از پدری آلمانی و مادری رومانیایی متولد شد و در همان نخستین روزهای نوشتن،‌ داستان‌هایش را به زبان آلمانی نوشت. خانم مولر بعد از مهاجرت به کشور آلمان هم جوایز معتبر بسیاری به دست آورد. اما آثارش همیشه زیر تأثیر تجربه‌های تلخش در روزهای حکومت دیکتاتور رومانی، چائوشسکو، بوده است.
داوران جایزه ادبی نوبل،‌ آثار خانم مولر را به علت آنچه که «به تصویر کشیدن چشم‌اندازی از زندگی محرومین به واسطه ایجاز شاعرانه و نثر بی‌پیرایه» نامیده‌اند، شایسته دریافت این جایزه معتبر جهانی دانسته‌اند.
میهمان این هفته جنگ فرهنگی، عباس معروفی،‌ نویسنده و رمان‌نویس ایرانی است که او هم سال‌هاست به دلیل مشکلاتش با نظام سیاسی ایران، مجبور به مهاجرت و ترک وطن شده و در همان شهری زندگی می‌کند که خانم مولر ساکن است.

·                                 آقای معروفی، همان طور که شما هم می‌دانید خانم هرتا مولر برنده جایزه نوبل ادبی امسال شد. خانم هرتا مولر،‌ نویسنده آلمانی رومانیایی‌تبار که تنها رمانی که از او به فارسی ترجمه شده «سرزمین گوجه‌های سبز» نام دارد با ترجمه غلامحسین میرزا صالح و با همت انتشارات مازیار در سال ۱۳۸۰ به چاپ رسیده است. ایشان هم اکنون ساکن شهری هستند که شما هم سالهاست در آن شهر به عنوان یک نویسنده ایرانی زندگی می کنید. ممکن است در مورد پیشینه ایشان و موقعیتشان در ادبیات معاصر آلمان برایمان توضیح دهید؟

عباس معروفی: خانم هرتا مولر از سال ۱۹۸۷ در آلمان زندگی می‌کند. او اجازه گرفت تا از کشور رومانی خارج شود برای اینکه با پلیس مخفی رومانی و چائوشسکو درگیر بود. شغل معلمی‌اش را از دست داده بود و ناچار به ترک وطن شد. او در آلمان بالید.

هرتا قبل از دریافت جایزه نوبل، بیش از ۲۰ جایزه معتبر دیگر را هم دریافت کرده بود که از آن جمله می‌توان به  جایزه زبان آلمانی،‌ جایزه منتقدین آلمان، جایزه کلاسیت،‌ جایزه ادبی فرانتس کافکا، جایزه ادبی دوبلین و جایزه ادبی ایم پک نام برد.

·                                 ظاهراً خانم هرتا مولر، همان اولین رمانی که در کشور رومانی منتشر کرد را هم به زبان آلمانی به نگارش درآورد؟

بله. زبان خانوادگی این نویسنده آلمانی است. خانواده او آلمانی‌تبار بوده‌اند. گویا در رومانی چند شهر وجود دارد که به زبان آلمانی صحبت می‌کنند. او دوران سختی را از سرگذرانده است. بعد از جنگ مادرش دستگیر شده و به اردوگاه کار اجباری فرستاده می‌شود. تجربه‌هایی را که او در رومانی از سرگذرانده به راحتی بیان کرده و به تصویر می‌کشد. او این تجارب را بدون قضاوت و با یک صراحت ویژه تصویر می‌کند.

گفته می‌شود که خانم مولر در تمام کتاب‌هایش دائماً به یک موضوع مرکزی باز می‌گردد و آنهم روزهای سخت و دشواری است که رومانی زیر سیطره حکومت کمونیستی چائوشسکو بوده است. این ترس‌ها هرگز خانم هرتا مولر را رها نکرده است و با نوشتن آنها،‌ همچنان به آن روزگار رجعت می‌کند.

آخرین رمان خانم مولر،‌ رمانی است به نام «آونگ نفس» که در آن کنایه‌ای به زندگی اسرای آلمانی دارد که در کمپ‌های روسی بعد از جنگ نگهداری می‌شدند و قرار بود که به آلمان برگردند.

یکی از ویژگی‌های خانم مولر مسئله بی وطنی و تحت تعقیب بدون و انسان فراری بودن است. او به خوبی قادر است این موضوع را به تصویر بکشد. تصویر کردن زندگی در کمپ‌ها،‌ دخمه‌ها و اردوگاه‌ها، هنر این نویسنده است.

·                                 در چند مصاحبه‌ای که از خانم مولر خواندم یک نکته را مطرح می‌کند. نکته‌ای که در آثارش به طور مکرر وجود دارد. و آن مسئله ترس و وحشتی است که همچنان با اوست. او می‌گوید که با نوشتن سعی می‌کنم از آن ترس‌ها رها شوم. از آنجایی که شما هم یکی از نویسندگانی بوده‌اید که به نوعی این ترس‌ها را تجربه کرده‌اید و اکنون در تبعید خود خواسته به سر می‌برید و در شهری زندگی می‌کنید که اتفاقا خانم مولر هم ساکن همین شهر است. چطور موضوع ترس‌هایی که نویسنده را رها نمی‌کند و همچنان با او می‌ماند و در آثارش متجلی می‌شود را توجیه می‌کنید؟

من ۱۴ سال است که از کشور خودم گریخته‌ام. اما هنوز هم وقتی پلیس می‌بینیم بی‌اختیار دچار وحشت و شوک می‌شوم. هنوز که هنوز است نتوانسته‌ام تجربه‌های تلخ گذشته را فراموش کنم. به محض دیدن پلیس باید لحظاتی با خودم کلنجار بروم تا به یاد بیاورم در جایی که زندگی می‌کنم اگر دچار مشکل بشوم می‌توانم به پلیس پناه ببرم. مسئه این است که هر کدام از ما از این ترس‌ها،‌ تجربه‌های متفاوتی داریم.

·                                 می‌خواهم به طور مشخص این را بپرسم که آیا عنصر ترس می‌تواند به عنوان یک عنصر برانگیزاننده و قوی‌تر از عشق،‌ در آفرینش یک اثر برای نویسنده عمل کند؟

ببینید. گاهی اوقات آنقدر دندان‌های ترس گزنده و تیز است که حتی عشق را هم می‌تواند زیر دندانهایش به هم بفشارد. وقتی یک اتفاق عاشقانه را تصویر می‌کنید شبش به راحتی می‌خوابید اما کافی است یک تصویر موحش را بخواهید بنویسید. کافی است که در حین یک تجربه ادبی، شب دچار همان کابوس‌ها بشوید. یکی از همان بازجوها بیایید سراغتان. دوباره تمام این سال‌ها را از یاد می‌بری. برای اینکه تجربه‌ای که پشت این احساس قرار دارد تجربه موحشی است. من به هر اثر ادبی یا سینمایی که نگاه می‌کنم داندان‌های ترس را تیزتر و کوبنده‌تر از عشق می‌بینم.

·                                 برگردیم به خانم مولر. در همین فاصله کوتاهی که خبر برنده شدن خانم مولر برای دریافت جایزه نوبل ادبی منتشر شد، بسیاری از نوشته‌هایی که غالباً به زبان انگلیسی هم بوده یادآور شده‌اند که باز هم آکادمی نوبل، نویسندگانی چون فیلیپ راس،‌ جویس کارول اتس،‌ توماس پینچون، میلان کوندرا، ‌مارگارت ات وود و حتی سلمان رشدی را نادیده گرفته و به یک نویسنده ناآشناتر توجه کرده است. نظر شما در این باره چیست؟

من این جور به ماجرا نگاه نمی‌کنم. همین فیلیپ راس که شما می‌گویید،‌ نویسنده بزرگی است که شاید ۲۵ یا ۳۰ سال پیش از این بایستی موفق به دریافت جایزه نوبل می‌شد. خیلی‌ها در این میان [شایسته] هستند. اما به هر حال آکادمی تصمیم می‌گیرد که این جایزه را به خانم مولر بدهد. من به این تصمیم احترام می‌گذارم. بالاخره وقتی به یک نفر جایزه را بدهند به دیگری حتماً داده نخواهد شد. اما دریافت این جایزه برای آلمانی‌ها بسیار ارزشمند است.

·                                 شاید به این دلیل که بعد از سال ۱۹۷۲ که هاینریش بل موفق به دریافت این جایزه شد و در سال ۱۹۹۹ که گونترگراس نوبل را دریافت کرد،‌ دوباره جایزه نوبل سهم کشور آلمان شد.

بله. بعد از ده سال دوباره جایزه نوبل سهم کشور آلمان شد و این خیلی برایشان ارزشمند بود. می‌دانیم که هرتا مولر،‌ سیزدهمین نوبلیست آلمانی است و این نشان می‌دهد که این جامعه به روی چیزی به نام فرهنگ و ادبیات سرمایه‌گذاری کرده است. ملت آلمان یکی از ملت‌هایی است که بیشترین کتابخوان را در دنیا دارد. من امروز مطلبی از یک نویسنده ایرانی به نام محمد یعقوبی را می‌خواندم...

·                                 محمد یعقوبی نمایشنامه‌نویس است.

بله. این نمایش‌نویس ایرانی داستان غم‌انگیز تلاشش را برای دریافت مجوز برای چاپ آثارش نوشته است که چه رنجی برای چاپ آثارش کشیده، شما فکر کنید ملت‌هایی مثل ملت آلمان از این مراحل گذر کرده‌اند. اینها دارند به مسائل دیگری فکر می‌کنند. به اینکه چطور سوژه را به بهترین شکل به تصویر بکشند. چطور موضوعات را به نمایش بگذارند که بتوانند بر فراز جهان،‌ پرچم کشورشان را به اهتزار درآورند و برای خودشان افتخار کسب کنند. خوب به همه اینها که نگاه می‌کنی پر از درد می‌شوی.

 

بازخوانی زندگی و اندیشه هرتا مولر – شراره جمشید

 

 http://2shanbe.blogfa.com/post-1556.aspx

باياتي»‌هاي آذربايجان، الفاظ بي‌تكلّف و رواني هستند كه عشق‌ و آمال و آرزوهاي مردم آذربايجان را در خود جاي داده‌اند. اين باياتي‌ها در واقع اساس كلام موسيقي فولكلور آذربايجان را، كه سرچشمة افكار توده‌هاي گذشتة اين ملّت است، تشكيل مي‌دهد.
تنوّع و رنگارنگيِ مضمون، از جنبه‌هاي برجسته و مشخّصِ باياتي‌هاي آذربايجاني‌ است، ضمن آن‌كه عشق جايگاهي ويژه در باياتي‌ها دارد. عشقي كه در باياتي‌ها جان مي‌گيرد و بارور مي‌شود، عشقي‌ قابل لمس است كه از راز بقاي حيات سرچشمه مي‌گيرد و با احساسات پسنديدة انسان‌دوستي جاري مي‌شود.
اعتقادات، آداب و رسوم، فضايل و خلق و خوي قوم‌ها در تحرير باياتي‌ها همراه با موسيقي‌هاي عاطفي، شالودة اساسيِ باياتي‌هاي آذربايجان است.
البته آن‌چه در زبان آذري در خواندن باياتي‌ها اهمّيت پيدا مي‌كند، لحن خوانندة آن است؛ خواننده به اقتضاي ذوق و قريحة خود و با تغييرات و اضافاتي سلیقه‌ای خود به باياتي‌‌ها، باعث جان گرفتن باياتي مي‌شود.
پنجره نين ميللري
آچيپ قيزيل گوللري
اوغلاني يولدان ايللر
قيزين شيرين ديللري
(از پشت ميله‌هاي پنجره‌اي كه در آن گل‌هاي سرخ روييده‌است، حرف‌هاي شيرينِ معشوق، عاشق را از راه به در مي‌كند.)

برخي از باياتي‌های شاد، در عروسي‌ها و مجالس شادي خوانده مي‌شوند. به اين نوع آوازها «ديل جالماني» مي‌گويند. البته با كمي تأمّل و تفحّص مي‌توان به نخستين دستمايه‌هاي موسيقي آذربايجان در اين آوازها دست يافت.
باياتي‌ها از نظر انسجام شكل، وسعت مضمون، ترنّم موسيقي و تموّج ذوق و احساس، در رديف جذّاب‌ترين و شورانگيزترين آثارِ فولكلوريك جاي مي‌گيرند. اين نغمات نغز و دلكش كه از زندگي و عواطف و راز و نيازهاي مردم ساده و پاك‌دل مايه مي‌گیرند و در قالب الفاظي روان و بي‌تكلّف جاي مي‌گيرند؛ از چنان لطف و خلوص و صراحتي برخوردارند كه به خصوص وقتي با آهنگِ ويژة خود خوانده‌ شوند، عنان از كف مي‌ربايند و سرشك بر چهرة احساس مي‌افشانند.
ارادت و اعتقادِ مردم سادة صحرا و شهر و روستا به اين آثار موزون و دلفريب تا بدان‌پايه است كه باياتي‌ها را حسب‌‌حال و آيينة سرنوشت‌نماي خويش مي‌پندارند و به هنگام ملال و سرگشتگي، به آن‌ها توسّل مي‌جويند و به عنوان تفأل از آن مدد و مراد مي‌طلبند.
عنوان باياتي به احتمال زياد از نام «بيات» يا «بايات» مأخوذ است. «بايات‌»ها از قبايلِ متعدّدي بودند كه در دوران‌هاي كوچ و اتراق به آذربايجان آمده و در آن‌جا سكني گزيدند و بعد در تركيب مردم اين ديار، مستحیل گشتند.
حدسِ انتسابِ باياتي به بايات‌ها وقتي قريب به يقين مي‌شود كه در موسيقي فولكلوريك آذربايجان نيز به نواهايي از قبيل افشاري و گرايلي برمي‌خوريم كه عنوان آنها نيز از نام قبايل و اقوام گرفته‌شده است.
به طوري‌كه از منابع و قرائن برمي‌آيد، بايات‌ها از موسيقي و ادبياتِ غني و سرشاري برخوردار بودند كه پس از كوچ و اسكان در اين منطقه، به مقياس وسيعي شيوع يافته و در موسيقي و ادبياتِ عاميانة نواحيِ هم‌جوار تاثير گذاشته‌اند و ما نشانة اين تاثير را در موارد بسیار و از آن‌جمله به صورتِ ترادفِ كلمة «بايات» با برخي از مایه‌هاي آواز ايراني (بیات‌ها) و نيز به صورتِ دستگاهِ آوازیِ مستقلّي به نام «بياتي» در تركيه مشاهده مي‌كنيم.
بی‌شک، نمونه‌هاي اوّلية باياتي‌ها در آغاز امر توسط شعرا و نوازندگاني كه در ادبيات و موسيقي عاميانه به نام «عاشيق» و «آشيق» شهرت دارند، به سبك تعلّم درآمده است.
در جريان قرون 10 تا 13، به شعرا و نغمه‌پردازاني برمي‌خوريم كه نمونه‌هاي دست اوّلِ باياتي‌هاي آنان در جنگ‌ها و دست‌نويس‌هاي مربوط به ادوار فوق برجاي مانده‌است. سرايندگان مذكور، در ضمن سرودن نغمات و نواهاي مختلف كه معمولاً به همراه ساز اجرا مي‌شده‌است، باياتي‌هايي نيز سروده‌اند كه در ميان مردم دهان به دهان گشته و رواجِ عام يافته‌است.
ولي باياتي‌هايي كه اكنون به مقياس وسيع در ميان مردم رواج دارند، خواه احتمال شناختنِ سراينده و مصنّف آن‌ها در ميان باشد يا نه، به عامّه تعلق دارند؛ زيرا مردم در طول نسل‌ها آن‌ها را سينه به سينه بازگو كرده، آن‌چه را با زبانِ ذوق و سليقة خود بيگانه ديده، به يك‌سو نهاده و به اقتضاي احساس و خواسته‌هاي عاطفي خود در آن دگرگوني‌هایی ایجاد کرده و به اين ترتيب به تملّك گنجينة فولكلوريك درآورده است.
باياتي‌ها از نظر قالب شعري از انواع ديگرِ ادبياتِ منظوم شفاهي، متمايز مي‌گردند. وزن باياتي‌ها مانند انواع اصيل ديگر ادبيات منظوم شفاهي آذربايجان، براساس وزن هجايي (سيلابيك) است.
باياتي‌ها از چهار مصراع تركيب مي‌شوند كه در آن‌ها-مانند رباعي- مصراع‌های اوّل، دوم و چهارم هم‌قافيه‌اند و مصراع سوم آزاد است. از نظر افادة معني و منظور، مصراع‌هاي اول و دوم، درآمدِ دو مصراع سوم و چهارم محسوب مي‌شوند و منظور اصلي در دو مصراع آخر مطرح مي‌گردد:
عزيزينم گول الر
آغ بيلكلر گول الر
درياجا عقلين اولسا
يوخسول اولسون گول الر
(عزيزم! ريش‌سفيدان و بزرگان تو را مورد نيشخند قرار مي‌دهند، اگر به اندازة دريا عقل داشته باشي، ولي بي‌پول و ندار باشي، تو را به تمسخر می‌خندند.)
آپاردي چايلار مني
هفته‌لر، ايللر مني
يوكوم قورقوشوم يوكي
يوردو بو تايلار مني
(هفته‌ها و سال‌ها همچون رودخانه مرا با خود مي‌برند، درحالي‌كه سنگينيِ بار غم آزارم مي‌دهد.)
در اين باياتي‌ها دو مصراع اوّل، درآمد و برداشتي‌ست كه به منظور بيان انديشه و احساس مندرج در دو مصراع آخر طرح شده است. بنابراين وظيفة مصراع اول، ايجاد زمينه براي بيان دو مصراع بعدي است. مصراع‌هاي اول و دوم معمولاً با وصف طبيعت و يا وصف حال و به‌طور كلّي با توصيفي مشهور و قابل‌لمس آغاز مي‌شود و زمينه را براي طرح يك واقعيت، بدان‌سان كه براي گوينده مطرح است، فراهم مي‌سازد. اين خصوصيات يكي از جنبه‌هاي متمايزِ نوعِ باياتي بوده و موجب مي‌شود كه دو مصراع اول چون في‌البداهه و به قصد ترادف سروده مي‌شوند، در دو يا چند باياتي، هم‌شكل و متقارن باشند؛ ولي مصراع‌هاي سوم و چهارم مضامين و معاني متغيّر و مستقل از هم پيدا كنند:
من عاشيقم هر آيلار
هر اولدوزلار هر آيلار
بوردا بير گل بيتيبدي
سوسوزوندان هرايلار
(هرماه و هرسال مانند ستاره‌ها و ماه از عشق مي‌سوزم. اينجا گلي روييده است كه از تشنگي و بي‌آبي بي‌تاب است.)
من عاشيقام هر آيلار
هر اولدوزلار هر ايلار
باشيم جلاد الينده
ديليم سني هارايلار
(مانند ستاره و ماه، هرماه و هرسال عشق مي‌ورزم. در حالي‌كه سرم در دستان جلاد است، زبانم نام تو را فرياد مي‌زند.)
باياتي‌ها از نظر وزن هميشه هفت ‌هجايي هستند، ولي از لحاظ وجود تقطيع در مصراع‌ها يكسان نيستند. عدّه‌اي از باياتي‌ها بدون تقطيع هستند، بعضي 3+4 و برخي به شكل 4+3 تقطيع مي‌‌شوند. در بعضی باياتي‌ها، ترتيب تقطيع در مصراع‌ها نيز به هم مي‌خورد و پس و پيش مي‌شود؛ ولي اين تغيير محلّ تقطيع، هيچ‌گونه سكته‌اي بر رواني و سلاست آن وارد نمي‌سازد.
از جنبه‌هاي بديعي و لفظيِ باياتي‌ها، رواني و انسجام خاصّ آن‌هاست. باياتي‌ها رنگ‌آميزي و زيبايي‌هاي شگفت زبان مردم را بطور وسيع در خود جاي مي‌دهند، قالب‌هاي كوتاه و منسجمِ اين نغماتِ احساس‌انگيز، از هر نوع عبارت‌پردازي و تصنّع بركنار بوده و در عين سادگي، بدايع لفظي را از تعبير و تشبيه و كنايه و استعاره و مجاز در بافت خود نقش مي‌زنند.
كمي دقت در اين باياتي‌ها كه بر حسب تصادف از میان صدها باياتي نقل مي‌شود، مي‌تواند چشم‌اندازي از اين بدايع را در ديدگاه ذوق واحساس نمايان سازد:
قاشلارين قبيله‌گاهدي
قبله دئسم گوناهدي
داغلار دومان چوكسه
او داغ من چكن آهدي
(اگر ابروانت را قبله‌گاه بنامم، گناه است، آنها را قبيله‌گاه خودم مي‌خوانم! اگر ديدي كه كوه‌ها در ميان مه گم شدند، آن مه آهي است كه من كشيده‌ام.)
عاشيق سوزون گيزله‌در
سوزون دوزون گيزله در
سن چمنه چيخاندا
لاله اوزون گيزله در
(عاشق راز دلش را پنهان مي‌كند و زماني كه تو به گلگشت مي‌آیي، لاله از شرم رويش را پنهان مي‌كند.)
اچيلارم گول كيمي
اوخورام بلبل كيمي
گويلومه دگن اولسا
ساراللام سونبول كيمي
(همچون گلها شكوفا مي‌شوم و مانند بلبل آواز مي‌خوانم. اگر كسي دلم را بشكند مانند سنبل زرد و پژمرده مي‌شوم.)

يكي ديگر از زيبايي‌هاي لفظي باياتي‌ها، به كار رفتن ظريف و ماهرانة جناس در اين نوع شعر شفاهي است:
من عاشيق گول انباري
گول اكديم گول انباري
هجران قويماز گوز آچام
درد قويماز گولم باري
(همه‌جا گل كاشتم ولي دوري نمي‌گذارد كه چشمهايم را باز كنم و غم نمي‌گذارد كه خندان باشم.)

باياتي‌ها از ‌نظر محتوا و مضمون از يك‌سو مظهر و آئينه زلال عشق و آرزو و اميد و رنج و شادي و از سوي ديگر كتاب ناگشودة معتقدات و آداب و رسوم و خصايل و خلق و خوي قومي انسان‌هاي ساده و پاكدل در طول نسل‌ها و قرن‌هاست.
نقش فائق و چشم‌گير ذوق و احساس انساني در ابداع و حراست اين آثار، براي آن عدّه از افراد كه آثار فولكلوريك را صرفاً محصول فانتزي و عوالم رويايي و خيال‌پردازي عامّه مي‌پندارند، اين توهّم را ايجاد كرده است كه اين نوع ادبيات عاميانه را نيز تراوشِ ذهنياتِ خلق بدانند و محتوا و مضمون مندرج در آن‌ها را را عوالمي دور از تأثير و جاذبة زندگي عيني قلمداد كنند؛ در صورتي‌كه با يك بررسي سطحي مسلّم مي‌گردد كه اين آثار نغز و پرسوز، قبل از هرچيز، از زندگي پرنشيب و فراز مردم مايه گرفته است.
بی‌شک جنبة غنايي باياتي‌ها نخست در پذيرش و ترنّم مسائل و موارد مختلف و همه‌جانبه بر ذوق و انديشة عامّه، از اين حدود مرسوم فراتر مي‌رود و مضامين گوناگوني را در ادبيات كوتاه خود بازگو مي‌كند و دوم، در باياتي‌هاي عاشقانه هم كه سرچشمة آن ظاهراً عشق و شوريدگي و دلبري و دل‌باختگي است، نشانه‌هاي برجستة زندگي عيني مردم نمودار است. مطلب اين‌جاست كه در همين باياتي‌هاي عاشقانه، جنبة حزن و نامرادي و حسرت و درد و فغان، بر جنبه نشاط و شادي برتری دارد.
چقدر نابجا خواهد بود اگر چنين تصوّر شود كه اين باياتي‌‌ها چيزي مربوط به عوالم ذهني و رويايي سرايندگان و پردازندگان اين آثار بديع است. اين گرايش ذوق و احساس، در درجة اول انعكاس طبيعي و اجتناب‌ناپذير زندگي دشوار و پرسوز و گدازي است كه انسان در گذشته با سرنوشت خود به آن بسته بوده است.
وقتی كه جان و تن انساني در زير يوغ تعدّي و ستم و بي‌عدالتي‌هاي اجتماعي منكوب مي‌شود و نشاط و خنده در لب‌ها مي‌خشكد و عشق و اميدها و آرزوها به جاي شكفتن و ثمر دادن، به صخره‌هاي ناكامي و نابساماني‌ها برمي‌خورد و موجي از دلهره و شكوه و رنج در دل و روح انسان برمي‌انگیزد، هريك از اينها مجوّزي است كه انسان از درد و رنج بنالد و بگويد:
آغلارام آغلار كيمي
درديم وار داغلار كيمي
خزان اولدوق توكولدوق
وئرانا باغلار كيمي
(مانند آدم‌های گريان هميشه مي‌گريم، زيرا ما به‌سان باغ‌هاي ويرانه خزان شديم و فروريختيم.)
موسيقي غم‌انگيز و سوزناكي كه در ميان كلمات سادة اين دوبيتي‌ها موج مي‌زند، حسب‌حال و ترنّمات قلب و احساس انسان شوربخت، حسرت‌كشيده و محنت‌ديده‌اي است كه در طول نسل‌ها و قرن‌ها، ناكامي‌ها و نامرادي‌هايش فزونتر از كاميابي‌ها بوده است.
سرزمين آذربايجان به اقتضاي موقعيت جغرافيايي و مواهب طبيعي سرشار خود، قرن‌‌ها مورد هجوم مهاجمان و عرصة تاخت‌و‌تاز يغماگران بوده است. اين يورش‌ها و تاراج‌ها زندگي و آرامش مردم بي‌پناه را درهم ريخته و چه‌بسا آنان را به ترك يار و ديار خويش مجبور ساخته است و تعداد بسیاری از آنان را مانند بردگان زرخريد به نقاط دوردستِ غربت رانده است. لذا دوري از وطن و احساس غربت و بیان شمّه‌اي از اين ناگواري‌ها و نابساماني‌ها، مضمون و ماية بخشی ديگر از باياتي‌ها گشته‌است:
غوربته دوشدو يولوم
دشمن آليپ ساغ سولوم
ائلدن آيري دوشه لي
يوخولانيبدي قولوم
(گذرم به غربت افتاده است. در حالي كه دشمن راست و چپم را فراگرفته‌است. از زماني كه از وطن دور افتادم گوي دستانم به خوابي عميق فرورفته است.)
من عاشيق آه و زاردا
جانيم درده آزاردا
او گوندن كي قول اولدوم
ساتيلديم هر بازاردا
(دائم در حال ناله و آه و زاري هستم؛ زيرا از زماني كه برده شدم در هر بازاري مورد معامله واقع شدم.)
در اين باياتي‌ها، هيجانات قلب پردردي را كه در شرايط غربت دچار خواري و خفت و اسارت و بردگي گشته است، مي‌توان لمس كرد. انساني كه با تارهاي جسم و جانش به زادگاه و موطن خود پيوند دارد، وقتي به اجبار از آن دور افتد، هميشه با اشتياق و خاطرة وطن خواهد زيست و حتي دريوز‌گي در وطن را بر بي‌نيازي در غربت ترجيح خواهد داد:
عزيزيم وطن ياخچي
گوینگي كتان ياخچي
غربت يئر جنت اولسا
ينده وطن ياخچي
(عزيزم! وطن خوب و زيباست به زيبايي پيراهن كتان! اگر غربت به‌سان بهشت باشد، باز هم وطن از آن بهتر است.)
عزيزيم ديلن گز
باغدا گوله ديلن گز
غربتده خان اولونجا
وطنينده ديلن گز
(بخند و در باغ‌هاي وطن به گلكشت بپرداز. اما اين را بدان كه اگر در غربت، خان و پادشاه باشي، باز هم وطن بهتر است.)
دردي جانكاه از اين همه حسرت و ناكامي و شوربختی بر روح انسان سرازير مي‌شود و به ساز و نغمة او آهنگي سوزناك و ترنّمي حزن‌‌آلود مي‌بخشد:
فلكين داد اليندن
اولماديم شاد اليندن
يامان يئرده ييخيلديم
توتمادي ياد اليمدن
(از دست فلك نالانم؛ زيرا كه هيچ موقع مرا شاد نكرد، در موقعيت حساسي زمين خوردم، در حالي‌كه بيگانه دستم را نگرفت.)
سوتك آرخا دولانديم
ساپ تك چارخا دولانديم
ظاليم فلك اليندن
قورخا قورخا دولانديم
(همچون آب بر گرداگرد رودخانه گرديدم و همچون نخ بر محور قرقره چرخيدم. از دست فلك ظالم با ترس و اضطراب زندگي گرديدم.)
باهاسيز داشدي دونيا
چوروك آغاشدي دونيا
كيمه دئيم درديمي
بوتون قان ياشدي دونيا
(دنيا به مانند سنگي كم‌بها و چوبي خشكيده است. به كه بگويم اين درد را كه دنيا سراسر اشك و خون است.)
تنوّع و رنگانگي مضمون، يكي از جنبه‌هاي برجستة باياتي‌ها است. از ميان انواع قالب‌هاي گوناگون ادبيات منظوم عاميانه، نوع باياتي در احاطه و ترنّم مسائل و حقايق مختلف زندگي خلق، متمايز است.
جنبة تنوّع مضمون در نوع باياتي به قدري نمايان است كه برخي از گردآورندگان و مصنّفين باياتي، اساس كار خود را بر تقسيم‌بندي آنها از نظر محتوا و مضمون قرار مي‌دهند و باياتي را در سرفصل‌هاي معيني مانند باياتي‌هاي عاشقانه و وصف حال، زندگي خانوادگی، رنج و نارضايتي، فراق و انتظار، صداقت و مردانگي، پند و حكمت، معتقدات و پندارها و از اين قبيل تدوين مي‌كنند. همين‌گونه باياتي‌ها از نظر محتوا، مؤكّد ديگري است بر اين‌كه سرچشمة جوشان باياتي‌ها، زندگي است؛ زندگي مردم با تمام گوشه‌هاي و سايه روشن‌ها و نشيب و فرازهاي آن.
سير و گلگشت در گلزار رنگانگ و دامن‌گستر باياتي‌ها ما را با مضامين و انديشه‌ و احساس‌هايي از همه نوع روبرو مي‌سازد. در اينجا ما از يك طرف با مضاميني از نوع باياتي‌ زير برخورد مي‌كنيم كه نشان پندارها و اوهام دنياي كهن در آن عيان است و انسان براي احتراز از بيماري و چشم‌زخم، به معجزة گياهان توسل مي‌جويد:
اوزه‌ر ليك سان هاواسان
هر بير درده داواسان
درد قاپيدان گلنده
سن باجادان قورارسان
(درمان هر دردي، اي اسفند! و زماني که درد از در مي‌آيد، از پنجره بيرونش مي‌كني.)
و از طرف ديگر با مضامين واقع‌بينانه‌اي از نوع باياتي زير روبرو مي‌شويم كه در آن نقطه‌نظر فلسفيِ عامّه نسبت به طبيعت و زندگي انسان انعكاس يافته است:
عاشيقين هاراييندان
ائل ياتماز هاراييندان
گونده بير كرپيچ دوشور
عومرومون ساراييندن
(ايل از دست فرياد و نالة عاشق خواب ندارد و من غمناكم از اينكه هر روز از شمار آجرهاي عمرم يكي مي‌افتد.)
قالب باياتي هم‌چنین مضمون لالایي‌های مادرانه را مي‌پذيرد و از محبت‌هاي زلال و نوازشگرانة مادر دربارة فرزند لبريز مي‌شود:
لالاي دديم ياتاسان
قيزيل گوله باتاسان
قيزيل گولون ايچينده
شيرين يوخو تاپاسان
(فرزندم! برايت لالايي مي‌خوانم كه بخوابي و در انبوه گل‌هاي سرخ ناپديد شوي. در ميان آن گل‌ها خوابي شيريني ببيني.)
لاي لاي بشيگيم لاي لاي
ائويم اشيگيم لاي لاي
سن يات شيرين يوخودا
چكيم كشيگين لاي لاي
(بخواب اي گاهواره من! بخواب اي خانه و اسباب و اساس من! فرزندم محو خواب شيريني باش تا من پاست را بدهم.)
و در جايي ديگر، احساس ستايش‌آميز انسان سادة روستا و صحرا را دربارة حيوانات اهلي بازگو مي‌كند:
ننه‌م او نازلي قويون
قرقاوول گوزلي قويون
پنيري كسمه كسمه
قاتيقي اوزلي قويون
(مادرم به‌سان آن گوسفند نازنيني است كه چشمانش شبيه قرقاول است. گوسفندي كه پنيرش بريده‌بريده و ماستش پرچرب است.)
در ميان باياتي‌هايي كه مضمون غنايي دارند، باياتي‌هاي عاشقانه جايگاه خاصی را به خود اختصاص مي‌دهند عشقي كه در باياتي‌ها جان مي‌گيرد و بارور مي‌شود، عشق موهوم آسماني و افسانه‌اي نيست، عشقي است قابل‌لمس كه از راز بقاي حيات سرچشمه مي‌گيرد و با احساس جمال‌پرستي انسان آبياري مي‌شود و آنگاه دل حسّاس و نقش‌پذير سراينده، به ستايش سودازده و بي‌پرواي جمال و زيبايي مبدل مي‌كند:
باغلاريندا اوزوم وار
گتمه دايان گوزوم وار
گوزلريندن قورخورام
قاشلاريندا گوزوم
(اي كسي كه باغ‌هايت پر از انگور است، نرو! زيرا كه چشمان من به دنبال توست. اگرچه از چشمانت مي‌ترسم و چشمم به دنبال ابروانت روان است.)
ولي حتي در اين وادي بي‌قراري و بي‌پروايي، انسان ساده همة دل و احساس خود را نمي‌بازد و آن‌جا كه زيبايي صورت و پاكي سيرت در برابر هم قرار مي‌گيرد، دومي را بر اولي برتر مي‌شمارد:
آغ آلما، قيزيل آلما
نيمچيه دوزول آلما
چركين آل نجيب اولسون
بداصيل گوزل آلما
(سيب سفيد و سيب طلا در درون سيني رديف شده‌اند. زن زشت و نجيب از زن زيباي نااهل بهتر است.)
يكي از مسائل اجتماعي و انساني مهمّي كه تقريباً در قسمت عمدة نمونه ادبيات عاميانة آذربايجان و از جمله باياتي‌ها، به طور فراوان از آن سخن مي‌رود، ستايش از خصايل مردانگي و صداقت و وفاداري و نفرت و انزجار از رياكاري و نامردي است. احساس متضاد انسان در برابر اين عوالم مثبت و منفي اجتماعي قبل از هر چيز نمودار آن است كه انسان ساده در مكنون دل در فراخناي زندگي اجتماعي، پاسدار خصايل نيك و خصم آشتي‌ناپذير زشتي‌هاست:
عزيزيم كاساد اولماز
مرد الي كاساد اولماز
يوز نامردين چوره‌يين
دوغراسان كاسا دولماز
(عزيزم! دست مرد هيچ زماني خالي نمي‌ماند و كاسه‌اش پر نمي‌شود اگر نان صد نامرد را در آن خرد كني و بريزي.)
من ايگيت دالداسيندا
مرد ايگيت دالداسيندا
نامرد اصلان اولسادا
سيغينما دالداسيندا
(من به جوانمردي تكيه دادم و به تو مي‌گويم كه اگر نامرد اصلان هم باشد، به او تكيه نكن.)
در يك رشته از باياتي‌ها، نظريات انتقادي و طنزآلود عامّه دربارة بي‌عدالتي‌ها و عدم توازن اجتماعي بازگو مي‌شود. اين نوع باياتي‌ها كه از نظر محتوا شباهت زيادي به امثال و حكم عامّه پيدا مي‌كند، روح اعتراض خلق را با نازك‌انديشی و نكته‌سنجي و به سبكي طنز‌آلود نمودار مي‌سازد:
عاشيق گلير سازي وار
غمزه سي وار نازي وار
هر باهارين بير قيشي
هر قيشين بير يازي وار
(نوازنده با ساز و آواز و ناز مي‌آيد، كه هر بهاري زمستاني دارد و هر زمستاني بهاري دارد.)
خصلت آهنگین و موزون باياتي‌ها امكان مي‌دهد كه مردم، قسمت عمدة ترانه‌ها و نغمات عاميانه‌ را از ميان باياتي‌ها برگزيده و يا ترانه‌ها و نغمه‌هاي جديد را در شكل و قالب باياتي بپرورانند. از اين نظر، باياتي‌ها نزديكي بسیاری با موسيقي فولكلوريك پيدا مي‌كنند. البته هنگام اجراي باياتي، سراينده بر حسب مضمون و آهنگ باياتي ‌و به اقتضاي ذوق و قريحة خويش، آن را با تغييرات و اضافاتي همراه مي‌سازد و از آن جمله به اول، وسط و آخر آنها اضافات و برگردان‌هايي از نوع ««من عاشيق» «عزيزيم آبالام» و «اي داد بي‌داد» و از اين قبيل مي‌افزايد.
اگر همة باياتي‌ها جمع شوند و از ديد جامعه‌شناختي و مردم‌شناختي مورد مطالعه و بررسي قرارگيرند، تاريخ مدوّني تهیه مي‌شود كه مجموعه‌اي از شيوة زندگي، هستي‌شناسي و باورهاي فلسفي، اخلاقي و اجتماعي و ديني اين قوم در آن منعكس خواهد شد. اين نوع سخن در واقع عالي‌ترين نوع شعر سرزمين آذربايجان است و در فرهنگ شفاهي اين مردم به دليل گستردگي و مضمون‌هاي گوناگون، ايجاز در كلام و قالب‌‌هاي دلنشين، باياتي‌ها رتبه‌اي والا دارند و تاريخ و گذشتة پرافتخار و باشكوه اين سرزمين را مي‌توان در لابه‌لاي هزاران باياتي گنجانده‌شده در گفت‌وگوي اين مردم مشاهده كرد:
بو دره باشدان گلر
سوزولوب باشدان گلر
هر كيم يارين ايسته‌سه
دوروپ اوباشدان گلر
گرچه اين درّه، درّه‌اي‌ ژرف و عميق و صعب‌العبور است، اما هركس كه خواهان دوست باشد، سختي راه را به جان مي‌خرد و هنگام سحر به ديدارش مي‌رود.)
عزيزيم داغدا نه وار
ائل كوچوپ داغدا نه وار
دور گئدك دلي مجنوني
ليلي‌سيز داغدا نه وار
(عزيزم ايل كوچ كرده است و دشت ديگر صفايي ندارد. مجنون! برخيز تا از دشت برويم؛ زيرا كه بدون ليلي سوت و كور است.)

  http://adabefarsi.